‘वाडा’ आणि ‘पाँव तले की दूब’ कादंबऱ्यांतील आदिवासी शोषण, विस्थापन व अस्तित्वसंघर्ष: एक तौलनिक अभ्यास

Abstract

माधव सरकुंडे यांची ‘वाडा’ आणि संजीव यांची ‘पाँव तले की दूब’ या कादंबऱ्या अनुक्रमे महाराष्ट्रातील आंध समाज व झारखंडातील आदिवासी समूहांच्या जीवनातील शोषण, विस्थापन आणि अस्तित्वसंघर्षाचे भिन्न, तरी परस्परपूरक वास्तव उलगडतात. प्रस्तुत शोधलेखात तुलनात्मक व चिकित्सक पद्धतीने दोन्ही कादंबऱ्यांतील जमीन, श्रम, कर्ज, लैंगिक सत्ता, औद्योगिकीकरण, सांस्कृतिक अस्मिता आणि प्रतिकार यांचा अभ्यास केला आहे.

‘वाडा’मध्ये पाटील–सावकाराच्या स्थानिक वर्चस्वामुळे निर्माण होणारी आर्थिक, सामाजिक व स्त्रीविषयक गुलामी केंद्रस्थानी येते, तर ‘पाँव तले की दूब’ मध्ये खनिजसंपन्न प्रदेशातील उद्योग, प्रदूषण, प्रशासकीय उदासीनता आणि विकासाच्या विषम वाटपामुळे आदिवासी भूमिहीन व परके होतात. बाज्याचा थेट विद्रोह आणि सुदीप्त–फिलिपचा संघटित हस्तक्षेप हे प्रतिकाराचे दोन वेगळे नमुने ठरतात. अभ्यासातून स्पष्ट होते की, विस्थापन केवळ भूभागातून हकालपट्टी नसून स्मृती, भाषा, श्रमसंबंध आणि निर्णयाधिकारापासून तुटणे आहे. दोन्ही लेखक विकासाला नाकारत नाहीत, ते न्याय, सहभाग आणि समुदायाच्या स्वायत्ततेविना होणाऱ्या विकासाच्या अमानवी स्वरूपावर प्रश्न उपस्थित करतात. ही तुलना आदिवासी साहित्याच्या प्रादेशिक विविधतेत दडलेली व्यापक सामाजिक एकात्मता स्पष्ट करते तसेच लोकशाही न्यायाची मागणी करते.