प्राथमिक स्तरावरील मुलांच्या शैक्षणिक संपादणुकीवर कोरोनाकाळातील शाळाबंदीचा परिणाम : एक अवलोकन

Abstract

कोविड-19 महामारीने संपूर्ण जगातील शिक्षण व्यवस्था अभूतपूर्व संकटात टाकली. या काळात दीर्घकाळ शाळा बंद राहिल्यामुळे विशेषतः प्राथमिक स्तरावरील मुलांच्या शिक्षणावर गंभीर परिणाम झाला. प्राथमिक शिक्षण हा मुलांच्या शैक्षणिक आयुष्याचा पाया मानला जातो. वाचन, लेखन, गणित, भाषा कौशल्ये, समजून घेण्याची क्षमता व सामाजिक सवयी यांचा विकास याच टप्प्यावर घडतो. परंतु कोरोनाकाळातील शाळाबंदीमुळे हा पाया कमकुवत झाल्याचे अनेक अभ्यासांतून स्पष्ट झाले आहे. या शोध निबंधात प्राथमिक स्तरावरील मुलांच्या शैक्षणिक संपादणुकीवर शाळाबंदीचा झालेला परिणाम अभ्यासण्यात आला आहे. ऑनलाइन शिक्षण, दूरदर्शनवरील शैक्षणिक कार्यक्रम, स्वयंअध्ययन साहित्य यांसारखे पर्यायी मार्ग उपलब्ध असले तरी सर्व मुलांना त्याचा समान लाभ मिळाला नाही. ग्रामीण भागातील मुले, आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटक, स्थलांतरित कुटुंबातील मुले आणि पहिली-दुसरीतील विद्यार्थी सर्वाधिक प्रभावित झाले. या निबंधात शाळाबंदीमुळे निर्माण झालेली अध्ययन घसरण (Learning Loss), वाचन-लेखन कौशल्यांवरील परिणाम, गणिती संकल्पनांतील कमतरता, तसेच मुलांच्या मानसिक व सामाजिक विकासावर झालेला प्रभाव यांचा सविस्तर आढावा घेण्यात आला आहे. अभ्यासासाठी दुय्यम स्रोतांचा वापर करून वर्णनात्मक व विश्लेषणात्मक पद्धती अवलंबिण्यात आली आहे. निष्कर्षातून असे आढळते की शाळाबंदीचा परिणाम दीर्घकालीन स्वरूपाचा असून त्यावर तातडीने उपाययोजना करणे आवश्यक आहे. पूरक अध्यापन, अध्ययन भरपाई कार्यक्रम, पालक-शिक्षक समन्वय आणि समावेशक शैक्षणिक धोरणे राबविल्यास प्राथमिक स्तरावरील मुलांची शैक्षणिक संपादणूक पुन्हा सक्षम करता येऊ शकते.