लीळाचरित्र : मध्ययुगीन स्त्रीजीवनाचा सामाजिक व सांस्कृतिक दस्तऐवज

Abstract

महानुभाव पंथाचे प्रवर्तक चक्रधरस्वामी यांनी स्वतः कोणतेही लिखाण केले नाही, परंतु त्यांच्या जीवनातील आठवणी आणि प्रसंगांना त्यांच्या शिष्यांनी शब्दांत पकडले. या आठवणींच्या संग्रहालाच 'लीळाचरित्र' असे म्हणतात. मराठी साहित्यातील हा पहिला गद्य चरित्रग्रंथ मानला जातो. चक्रधरस्वामींच्या निधनानंतर (उत्तरापंथे गमन), त्यांचे सर्व शिष्य ऋद्धिपूर येथे एकत्र आले. तिथे स्वामींच्या आठवणींना उजाळा देताना म्हाईंभटांना हे चरित्र लिहिण्याची प्रेरणा मिळाली. त्यांनी नागदेवाचार्यांच्या मार्गदर्शनाखाली आणि महदंबा (महदाईसा) यांच्या मदतीने स्वामींच्या पूर्वायुष्यातील व इतर लीळा संकलित केल्या. या ग्रंथाची रचना साधारणपणे इसवी सन ११७८ च्या सुमारास झाली. लीळाचरित्राचे एकांक, पूर्वार्ध आणि उत्तरार्ध असे तीन मुख्य विभाग आहेत.

या ग्रंथाचे नायक चक्रधरस्वामी आहेत. ते एकांतातून लोकांतात कसे आले आणि त्यांचे बहुआयामी व्यक्तिमत्व कसे होते, याचे सुंदर चित्रण यात आढळते. या ग्रंथातून केवळ धार्मिक माहितीच मिळत नाही, तर त्या काळातील लोकांचे जेवण, कपडे, सण-उत्सव, चालीरीती आणि कायद्यांची ही माहिती मिळते. थोडक्यात, हा ग्रंथ तत्कालीन समाजाचा आरसा आहे. चक्रधरांसोबतच गोविंदप्रभू, नागदेव आणि महदंबा यांचीही प्रभावी स्वभावचित्रे म्हाईंभटांनी रेखाटली आहेत. यातील संवाद आणि वर्णने इतकी जिवंत आहेत की हा ग्रंथ एखाद्या कादंबरीसारखा वाचनीय वाटतो. लीळाचरित्राची भाषा ही यादवकालीन मराठीचा उत्तम नमुना आहे. म्हाईंभटांनी छोटी आणि अर्थपूर्ण वाक्ये वापरली आहेत. भाषेमध्ये साधेपणा असूनही ती अलंकारिक आणि प्रभावी वाटते. त्या काळातील म्हणी आणि वाक्प्रचारांचा वापर केल्यामुळे भाषेला एक वेगळीच गोडी आली आहे.